Ил хант улсын Аргун хан нь Мөнх тэнгэрийг шүтэж байжээ. Тэгвэл Мөнх тэнгэр нь ямар шашин бэ ? гэвэл тухайн үед оршиж байсан олон шашны дотроос хамгийн шилдэг шашны нэг нь юм. Аргун ханы үгээр бол “Машиахын ном, тэнгэр тайгч үнэн үнэн буй” ажээ. Энэ хоёр шашныг харьцуулж үзвэл Мөнх тэнгэрийн шашин нь давуу талтай. Үүнийг Аргун хан “үлхүү” гэдэг үгээр илэрхийлжээ. “Үлхүү” гэдэг нь “илүү” гэсэн утгатай. Тухайлбал: “Ганц Мөнх тэнгэрт залбирваас зүгээр сэтгэж аваас шиламд орсон мэт үлхүү буй” гэжээ.

Харин Мөнх тэнгэрийг мартсан хүмүүсийн дотор худал хулгай үйлдэгч нар олон байгааг Аргун хан анзаарсан байна. Түүний үгээр бол “Мөнх тэнгэрийг умартаж бус болгож худал хулгай үйл үйлдэх үлхүү олон буй” ажээ. Өөрөө хэлбэл Мөнх тэнгэрийг шүтэх нь Христосыг шүтэхээс ялгаагүй хүнийг бузар муухайгаас зайлуулж, эрхэм дээд зан чанартай болгодог хэмээн үзэж байжээ.

Тэгэхлээр Аргун ханы эцэсийн дүгнэлт бол Христосын шашинт Франц, Ром, Англи зэрэг улстай цэргийн эвсэл байгуулж Исламын шашинт улс оронтой тулалдахаас биш, тэдний шашин шүтлэгт нэгдэх саналыг хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөхгүй, Монголчууд зөвхөн Мөнх тэнгэрээ шүтнэ хэмээн өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлсэн явдал юм. Түүний үгээр бол “Ганц Мөнх тэнгэрт залбирваас зүгээр сэтгэж аваас шиламд орсон мэт үлхүү буй” болно. Өөрөөр хэлбэл: Папын шашиндаа оруулах гэсэн ятгалгыг эелдгээр няцаж Мөнх тэнгэртээ үнэнчээр үлдсэн бид бүхний үлгэр дуурайл болох алтан ургийн тэнгэрлэг хан мөн гэж үзүүштэй байна.

Буддизм дэлгэрсэн улс орны түүхийг судалж үзвэл, буддизмийг тууштай дарж толгой эс өндийлгөсөн улс үндэстний хүн ам нь үржин хөгжин дэвшиж ирсэн байх юм. Жишээ нь: 2010 оны үндэсний нийт бүтээгдэхүүний үзүүлэлт/GDP/-ээр авч үзвэл, Хятад дэлхийд 2-рт, Япон 3-рт, Энэтхэг 11-рт, Солонгос дэлхийд 15-рт тус тус орсон байдаг.

Буддизмийг дараагүй, олон зуун жил гол шүтээнээ болгон архагшуулан шүтэж ирсэн улс үндэстэн явах тутам хоцрогдон, доройтож ирсэн байх юм. 2010 оны ҮНБ-ийг авч үзвэл: Мьянмар дэлхийд 83-рт, Балба 107-рт, Камбож 119-рт, Лаос 135-рт, Бутан 162-рт тус тус орсон бөгөөд Монгол улс Лаостай зуузай холбожээ.

Энд бас Улс орны хөгжил дэвшил, амьжиргааны төвшинг тодорхойлох үзүүлэлт болох Худалдан авах чадварын тэнцэл /PPP/-ийг авч үзвэл, Олон Улсын Валютын Сан /IMF/-ын 2010 оны гаргасан тайлангаар: Япон 24-р, Солонгос 25, Хятад 93-р, Энэтхэг 127-р, Бутан 108-р, Монгол 123-р, Лаос 138-р, Камбож 145, Балба 160-р, Мьянмар 161-рт тус тус оржээ. Энэ мэт эдийн засгийн аль үзүүлэлтээр нь авч үзсэн ч буддист улсууд дэлхийн хамгийн ядуу буурай улсад тооцогдож байна.

Буддизмийг дарсан боловч, дахин сэргээсэн улс үндэстэн мөхөн сөнөсөн буюу харьд эзлэгдэн тусгаар тогтнолоо алдсан байх юм. Дүн Ху, Сяньби, Тангууд зэрэг эртний улсууд нь түүхэндээ буддизмийг туйлшруулан шүтэж байсан ба эдүгээ нэгэнт мөхөж алга болжээ.

Тун гүнээс Мөнхтэнгэрээ шүтвээс
Туйл эрдэмд дөхөж хайрыг авна.
Тэнгэр салхийг мэдэрч гогдвоос
Тээршээж өөрийн муугаас сална.

Мөнхтэнгэр, дээд ихэсийн зөн нь
Материтай тархи оюуныг нээлттэй,
Мэргэн санааг тусахад баримтгай,
Манаж харуулддаг байхыг шаарддаг.

Мөнхтэнгэрийн ээлэг салхинаа
Машид ихээр хүсэн хандаарай,
Мэргэн ухааны хурын салхинаа
Машид соргог байж зөн аваарай.

Мөнх тэнгэрийн хүчинд сөгдөөд
Монгол түмний заяаг шүтээд
Хөх толбот үрсээн хамгаалж
ХҮН түмний удмыг залгуулая

Уухай Уухай Уухай
Үнэн үргэлж ялдаг юм
Уухай Уухай Уухай
Монгол Үндэстэн ялна.
Бүү эргэлз. Бат итгэ.
Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Монгол үндэстэн мандах болтуухай!

Төр улс хүчирхэгжиж, өргөжихийн хэрээр Мөнх тэнгэрийн үзэл харьцангуйгаар бие дааж хөгжсөн нь эх сурвалжуудаас харагддаг бөгөөд гэхдээ бөө мөргөлтэй огт холбоогүй биш, харин бөө мөргөлөөс улбаалан магадгүй түүнээс дээш гарч ирсэн гүнзгий хийсвэрлэл юм. Ийнхүү төр улс хүчирхэгжиж, нэгдэх, нэг үзэлтэй байх гол асуудал болсон Их Монгол улсын үед мөнх тэнгэр гол шүтээн болжээ.

Мөнх тэнгэрийн үзлийг бие даасан шашин болж хөгжсөн болох талаар Г.Гэрэлбаатарын судалгааны ажилдаа дэвшүүлсэн бүгдтэй санал нийлэхгүй байгаа ч бие даан хөгжсөн гүнзгий хийсвэрлэлт сэтгэлгээ гэсэн тулгуур санааг дэмжиж байна. Алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэн “Бурхны эцэг сэтгэл, сэтгэлийн эцэг мөнх тэнгэр” гэсэн байдаг.